Kroniki Tarnowskie (8) - Plac Drzewny

Jeśli wyjdziemy z tarnowskiego starego miasta w kierunku wschodnim i przejdziemy krótki odcinek górnej części ulicy Lwowskiej, znajdziemy się na otwartej przestrzeni, którą po północnej stronie ulicy tworzy plac, a właściwie rozległy skwer, z pomnikiem Ofiar Stalinizmu, po południowej stronie ulicy plac z pomnikiem Wincentego Witosa.

 

O ile skwer po stronie północnej powstał w wyniku powojennych regulacji urbanistycznych – zniszczoną zabudowę centralnej części getta żydowskiego, utworzonego tu w okresie okupacji, wyburzono, powstałą pustkę zmieniono w skwer, obramowany w latach 1952-54 zabudową o socrealistycznym charakterze i nazwano, zgodnie z duchem minionej epoki, placem Wolności i Przyjaźni – obecnie jest to plac Ofiar Stalinizmu ze współczesnym pomnikiem - to plac po stronie północnej ma metrykę znacznie starszą. Temu właśnie placowi spróbujemy przyjrzeć się bliżej. Jest on, co wypada od razu zauważyć, największym, poza rynkiem, kompleksowo zaprojektowanym placem jaki pojawił się w planie miasta do końca okresu rozbiorowego. Intrygująca i nie do końca rozpoznana jest przy tym rola, jaką mu wyznaczono w przebudowywanej w okresie austriackim urbanistyce miasta, warto więc poświęcić mu trochę uwagi.

 

Plac Drzewny, pomnik W. Witosa, autorstwa Józefa Potępy, odsłonięty w 1988 roku – widok z ulicy Lwowskiej.

 

Rejon, w którym plac się pojawił był zasiedlony już w czasach średniowiecznych, a od lokacji miasta mieścił się w obrębie Przedmieścia Mniejszego. Przedmieście to rozciągało się od bramy Pilzneńskiej w kierunku wschodnim, a zabudowa sytuowana była tutaj wzdłuż wybiegającej z miasta drogi. Ten stary, mający jeszcze przedkolacyjną genezę trakt był odcinkiem ważnej drogi, prowadzącej ze Śląska i Krakowa przez Tarnów w kierunku Pilzna i dalej, po rozdwojeniu, na Górne Węgry (czyli dzisiejszą Słowację) i Ruś Czerwoną. Ranga tej drogi, dzięki uzyskiwanym przez właścicieli Tarnowa przywilejom handlowym dla miasta, wzrastała sukcesywnie i w XV wieku stała się ona już głównym traktem handlowym pomiędzy Śląskiem i Krakowem a Rusią, przejmując ruch innych, alternatywnych szlaków.

 

Dobra koniunktura trwająca w drugiej połowie XIV i XV wieku wpływała na rozwój przedmiejskiego osadnictwa, które stopniowo zaczynało rozszerzać się na dawne tereny rolne. I tak od strony wschodniej na gruntach wydzielonych z areału rolnego miasta lokowana została w XV wieku nowa wieś Grabówka, która, po oderwaniu od miasta, weszła w skład dominium a później tzw. hrabstwa tarnowskiego. Zabudowa w rejonie samego przedmieścia zapewne również wzrastała, tu jednak sytuację wkrótce zdeterminowało powstanie założenia klasztornego bernardynów. Wznoszony w drugiej połowie XV wieku murowany klasztor usytuowany został przy południowo-wschodnim narożniku obwodu obronnego miasta, po południowej stronie Przedmieścia Mniejszego, zajmując teren przekazanego na ten cel przez fundatora, Jana Amora Tarnowskiego, ojca hetmana, ogrodu przy murze miejskim.

 

Trzeba przy tej okazji wyjaśnić, że nowo zakładane miasta podczas lokacji otrzymywały przydział gruntów rolnych, które rozmierzano i rozdzielano osadnikom miejskim. Najczęściej – chociaż sztywną regułą to nie było – początkowe odcinki wąskich niw przeznaczonych pod uprawę, leżące pod murem miejskim, zamieniano na ogrody. Było to o tyle zrozumiałe, że osadnicy miejscy z założenia mieli zapewniać sobie, przynajmniej początkowo, samowystarczalność żywnościową, i o ile pola umożliwiały uprawę zbóż i roślin strączkowych, to dla uprawy warzyw i owoców zakładano ogrody, a te najwygodniej było lokować najbliżej miejsca zamieszkania, czyli pod murem miejskim. Często już przy lokacji, podczas rozmierzania areału rolnego, wydzielano z niego regularną granicą pas gruntu przy styku z linią obronną miasta, umieszczając w jego obrębie działki ogrodowe. Sytuacja Tarnowa nie odbiegała od tej ogólnej praktyki i mamy potwierdzenie ogrodów mieszczańskich co najmniej na części (południowej) obwodu muru miejskiego.

 

Budowę murowanego, otoczonego własnym murem klasztoru zakończono w początkach XVI wieku, a wkrótce po 1506 roku szczupłe obszarowo nadanie zaczęło się rozrastać, wchłaniając przyległe ogrody mieszczan, na których terenie powstał rozległy ogród klasztorny. W konsekwencji w pierwszej połowie XVI wieku po wschodniej stronie miasta ukształtowana została kompozycja przestrzenna, która przetrwała do końca okresu przedrozbiorowego.

 

Pod murem miejskim, przy bramie Pilzneńskiej, koncentrowała się zabudowa Przedmieścia Mniejszego. Stanowił ją zespół luźno rozrzuconych, drewnianych domów, skupiających się przy wychodzącym z bramy miejskiej odcinku traktu ruskiego, który pokrywał się mniej więcej z sytuacją górnego odcinka obecnej ulicy Lwowskiej – wyróżniającym się tu obiektem była karczma, wzmiankowana od XV wieku, a założona być może jeszcze wcześniej. Poniżej wzgórza miejskiego, na wysokości mniej więcej obecnej ulicy Szpitalnej, trakt kierował się na północny wschód, później, gdzieś w rejonie obecnego zbiegu ulicy Mickiewicza i Starodąbrowskiej, skręcał na wschód i prowadził nieregularnym biegiem dalej w kierunku wschodnim. Równolegle do traktu, po jego południowej stronie, płynęła wyprowadzona z Wątoku młynówka, której kręte koryto adaptowało częściowo starorzecza obecnego potoku Małochlebówka (Potoku Rzędzińskiego). Nad młynówką skoncentrowana była zabudowa Grabówki, wsi lokowanej na oderwanych od miasta gruntach, wyznaczającej tym samym zasięg granicy terenów miejskich, które sięgały do wylotu obecnej ulicy Goslara na Lwowską).

Po południowej stronie Przedmieścia Mniejszego usytuowany był natomiast klasztor bernardynów, którego mur stykał się z murem miejskim, uniemożliwiając ekspansję zabudowy przedmieścia w kierunku południowym. Założenie klasztorne otaczał rozległy ogród i właśnie w jego skład wchodził teren obecnego placu Drzewnego, stanowiący północno-wschodnią część całego ogrodu.



Plac Drzewny – widok pierzei wschodniej, z odsłoniętym zapleczem zabudowy ulic Lwowskiej i Olejarskiej.

 

Po zajęciu Tarnowa przez Austriaków miasto znajdowało się w trudnej sytuacji gospodarczej i demograficznej, o prowadzeniu jakiegoś poważniejszego programu inwestycyjnego nie mogło być więc mowy. Szybko jednak inicjatywę przejęły władze zaborcze. Zaraz po włączeniu Małopolski i Rusi Czerwonej do imperium austriackiego przystąpiono do budowy strategicznej drogi przechodzącej przez całą nową prowincję, która połączyć miała Lwów z Wiedniem. Droga, nazywana traktem cesarskim, biegła przez Małopolskę skrajem Pogórza i Kotliny Sandomierskiej, przechodząc również przez Tarnów. Tutaj, w ramach jej budowy, wzniesiono m.in. w latach 1781-82 drewniany, kryty most na Białej - znakomitą konstrukcję ciesielską i jednocześnie najbardziej charakterystyczny obiekt inżynieryjny tego odcinka traktu, który niestety nie przetrwał I wojny światowej - a trochę później, w latach 1784-85 nowa trasa przeprowadzona została przez miasto.

Dla urbanistyki Tarnowa miało to przełomowe znaczenie. Nowocześnie zaprojektowany trakt przeciął prostymi odcinkami pola przedmiejskie i przedmieścia – po stronie zachodniej centrum osadnicze ówczesnego Przedmieścia Większego (późniejszej Strusiny), po stronie wschodniej centrum osadnicze Grabówki i pola Rzędzina, tworząc z obu stron długie, wysadzane szpalerami drzew, osie widokowe na wzgórze miejskie. Od tej pory układ tych długich, prostych odcinków dróg wylotowych z miasta zdeterminował plan urbanistyczny zabudowy rozszerzającej się poza lokacyjne centrum.

 

Istotne zmiany nastąpiły w wyniku tej inwestycji w interesującym nas rejonie. Wyprowadzony od wschodniego stoku wzgórza miejskiego odcinek prostował wylot dawniejszego traktu ruskiego, prowadząc biegiem obecnej ulicy Lwowskiej wzdłuż północnej granicy ogrodu bernardyńskiego za którym, nieco przed obecnym wylotem ulicy Starodąbrowskiej, przekraczał granicę gruntów miejskich i wchodził w Grabówkę.

Przeregulowany został przy okazji układ sieci drożnej po południowej stronie miasta, bowiem oba wylotowe odcinki traktu – zachodni i wschodni – połączone zostały południowym obejściem miasta, poprowadzonym ciągiem obecnych ulic: Targowa – Bernardyńska - Szeroka. Utworzenie tego obejścia łączyło się z przebiciem ulicy (obecnej Szerokiej) przez zabudowę klasztoru, którego mury straciły teraz połączenie z murem miejskim.

 

Równolegle z tymi regulacjami zmieniała się sytuacja klasztoru bernardynów. W 1781 roku dekretem cesarza Józefa II zniesiona została małopolska prowincja bernardynów w granicach ziem zajętych przez Austriaków. Klasztor tarnowski, aczkolwiek nie uległ jeszcze likwidacji, poddany został zarządowi komisarycznemu - w maju 1789 władze klasztor ostatecznie zlikwidowały i zakonnicy opuścili go w sierpniu tego roku. W międzyczasie, w roku 1787, samo miasto uwolnione zostało od zależności od prywatnych właścicieli, przechodząc pod opiekę rządu.

Wcześniej jednak od klasztoru oderwano północną część ogrodu, przylegającą do nowego traktu i na tym właśnie terenie wytyczony został nowy plac miejski. Według ustaleń Wiktora Arvaya, przedwojennego profesora tarnowskiego I Gimnazjum, który miał dostęp do ksiąg hipotecznych z przełomu XVIII/XIX wieku (obecnie zaginionych), nastąpiło to w 1786 roku. Nakazano też usunięcie z tego terenu całej roślinności, co wskazuje, że od razu planowano tutaj realizację założenia urbanistycznego.

Przejęty fragment ogrodu obejmował dosyć rozległy obszar, sięgający od nowej drogi (obecnie ulicy Lwowskiej) do młynówki przepływającej przez środek ogrodu, która stała się południową granicą tego obszaru – część południowa ogrodu, z istniejącą tam m.in. sadzawką, została (na razie) przy klasztorze. Na oderwanym terenie zaprojektowany został regularny, prostokątny plac, lekko wydłużony na osi północ – południe, z czterema parami ulic wychodzącymi z naroży. Obszar ten ograniczony był z trzech stron - biegiem młynówki, zabudowaniami klasztoru, traktem cesarskim - co spowodowało, że ulice wychodzące na zachód (klasztor) i południe (młynówka) kończyły się ślepo, ulice wychodzące na północ łączyły się z traktem. Bardziej rozbudowana kompozycja pojawiła się natomiast po stronie wschodniej placu, gdzie wytyczona została dodatkowa ulica, równoległa do pierzei placu (obecnie ulica Olejarska), tworząca wraz z ulicami wybiegającymi z niego na wschód układ przecinających się pod kątem prostym, krótkich uliczek. Cały plan obejmował więc szerszą regulację urbanistyczną, kształtującą w nowy sposób wschodnie przedpole miasta, wiążąc je z nową osią kompozycyjną, którą utworzył trakt cesarski.

Bogusław Krasnowolski („Tarnów. Studium historyczno-urbanistyczne.”) dostrzegł w tym zamierzeniu próbę stworzenia nowego centrum miasta, którą przypisał (błędnie) Sanguszkom. Do podobnego wniosku doszedł Stanisław Potępa, który oceniając austriackie regulacje urbanistyczne w Tarnowie uznał, że był to projekt utworzenia jakiegoś nowego, reprezentacyjnego centrum miasta („Tarnów. Wielki Przewodnik.”, t. 3; „Złota era Tarnowa.” ).

Skala i staranna symetria planu oraz usytuowanie placu w pobliżu dawnego centrum taką interpretację z całą pewnością uzasadniają. Z drugiej jednak strony wytyczono go z przesunięciem w stosunku do wschodniego wylotu traktu cesarskiego, od którego przestrzeń placu oddzielił blok zabudowy tworzący jego północną pierzeję, co dystansowało go od głównej osi urbanistycznej miasta. Na tle podobnych realizacji, które pojawiły się w związku z budową traktu, było to rozwiązanie wyjątkowe, w innych trakt przechodził przez przestrzeń centralnego placu (krakowskie Podgórze, Biała koło Bielska). Dodatkowo plac wytyczono w oderwaniu od istniejącej sieci drożnej a kompozycyjne związanie go z miastem lokacyjnym, nieodzowne, jeśli miałby pełnić rolę nowego centrum, wymagałoby poważniejszych regulacji, w tym likwidacji oddzielającego go od miasta klasztoru. W późniejszym czasie część takich regulacji przeprowadzono, jednak nie do końca konsekwentnie, co spowodowało, że cały czas pozostawał na uboczu, pełniąc rolę centrum tylko lokalnego.



Plac Drzewny – klasycystyczny gmach w pierzei południowej, widok elewacji frontowej.

 

Zagospodarowanie przejętego w 1786 roku terenu nie nastąpiło od razu. Według Wiktora Arvaya licytacja parcel pod zabudowę wokół nowego placu rozpoczęła się dopiero 29 stycznia 1789 roku – parcele nabywały osoby z wyższych sfer ziemiańskich i mieszczańskich, w części także Niemcy, którzy przybyli do miasta po zajęciu go przez Austrię. Działki sprzedawane były na bardzo dogodnych warunkach – podobnie jak w przypadku równolegle parcelowanych terenów pofortecznych wokół miasta – pod warunkiem jednak wzniesienia w ciągu roku murowanego domu, według planu zatwierdzonego przez inżyniera obwodowego. Taka dbałość o stan wznoszonych tu budynków pokazuje, że dla zabudowy tego obszaru przyjęto kryteria wyższe niż w innych rejonach miasta. Dodatkowo potwierdza to większy niż gdzie indziej obszar parcel, umożliwiający stawianie przy placu budynków o monumentalnym charakterze.

Zabudowa parcel postępowała jednak dosyć wolno a często stawały się one przedmiotem spekulacyjnego obrotu. Na planie miasta z około 1796 roku oznaczona jest cała szachownicowa kompozycja tego rejonu, z placem i siecią lokalnych uliczek wokół niego, zabudowa jest tu jednak oznakowana jedynie punktowo. Dodatkowo w bloku tworzącym północną pierzeję placu, zabudowa frontem zwrócona jest do traktu cesarskiego (dziś ulica Lwowska), a tyłem do samego placu. Sugerować to może, że już w momencie wznoszenia pierwszych domów, przestrzeni placu jako alternatywnego, nowego centrum, raczej nie traktowano.

 

Wypełnienie placu i otaczających go uliczek zabudową nastąpiło dopiero w pierwszej połowie XIX wieku, równolegle rozbudowana została też sieć uliczna wokół placu. W latach 1823-25 nastąpiła generalna przebudowa klasztoru bernardynów, w trakcie której przez wyburzone skrzydło klasztorne przebito nowy odcinek ulicy Bernardyńskiej, doprowadzonej teraz do południowo-zachodniego narożnika placu. Południowa część dawnego ogrodu klasztornego, która stała się własnością rządową, została natomiast przekazana wojsku i przez jej teren wydłużono ulicę wychodzącą z placu w kierunku południowym, na Zabłocie – później ulokowano tam piekarnie wojskowe. W konsekwencji rejon ten uzyskał ogólną kompozycję nie różniącą się już od obecnej. Na planie miasta z 1848 roku oznakowane są wszystkie główne ciągi komunikacyjne przechodzące przez plac i łączące go z zabudowywanymi terenami, stopniowo rozszerzającymi się w kierunku wschodnim, wzdłuż ulicy Lwowskiej i częściowo południowym. Wzdłuż północnej pierzei przechodziła ulica łącząca plac z południowym obejściem miasta, wchodząca po wschodniej stronie w zabudowę przyłączonej w 1846 roku do miasta Grabówki. Wzdłuż pierzei zachodniej wybiegała od ulicy Lwowskiej w kierunku południowym ówczesna ulica Tuchowska (Tuchover Gasse – późniejsza św. Marcina, obecnie J. Dąbrowskiego ), łącząca plac z Zabłociem. Pozostałe wychodzące z placu uliczki miały charakter lokalny, przy czym uliczka biegnąca wzdłuż pierzei północnej w kierunku wschodnim nie została doprowadzona do ulicy Szerokiej, tylko uzyskała formę zaułka wciśniętego pomiędzy zabudowę pierzei wschodniej, wychodzącego na jej zaplecze (na obecny plac Morawskiego) – podobny charakter miała też uliczka wychodząca na południe z narożnika południowo-wschodniego.

 


Plac Drzewny – klasycystyczny gmach w pierzei południowej, widok elewacji bocznej (zachodniej).


W 1848 roku, jak pokazuje plan miasta z tego okresu, cały ten rejon był już wypełniony zabudową o zwartym charakterze. O samej zabudowie nie da się jednak powiedzieć zbyt dużo. Zarówno architektura placu jak i wybiegających z niego uliczek jest ogólnie słabo rozpoznana. Pomimo położenia blisko centrum miasta, odczuwa się brak ikonografii dokumentującej dawny wygląd placu, nad wyraz skromnie przedstawia się również dokumentacja archiwalna dotycząca poszczególnych budynków, w oparciu o którą uzyskać na ich temat można jedynie parę zdawkowych informacji.

Ogólnie, otaczająca plac zabudowa zarejestrowana na planie z 1848 roku, sprawia wrażenie zgodnej z pierwotnymi zamierzeniami – wielkie budynki zajmują całą szerokość pierzei, każdy posiada wewnętrzny dziedziniec. Z tego okresu przetrwały do dzisiaj tylko dwa obiekty – jeden wypełniający zachodnią pierzeją placu, drugi południową - oba o interesującej, reprezentacyjnej architekturze.

Prawdopodobnie od samego początku plac uzyskał nazwę – na planie z 1848 roku zapisaną jako Targ Drzewny (Holz Markt), podobnie jak na planie miasta z 1878 roku, później zapisywaną w obecnej formie, jako Plac Drzewny.

 

Rozwój miasta w drugiej połowie XIX i początkach XX wieku powodował zmiany również w sytuacji tego rejonu. Rozszerzała się strefa zabudowy miejskiej wokół placu, oprócz domów mieszkalnych pojawiły się w pobliżu zakłady przemysłowe zaliczane do największych w Tarnowie. W 1846 roku nad Wątokiem, po południowej stronie wychodzącej z placu ulicy Kołłątaja, powstał pierwszy w Tarnowie młyn parowy założony przez Henryka Szancera, później rozbudowywany, który stał się największym zakładem przemysłowym w tej części miasta. Nieco później, w latach 1873-75, pomiędzy ulicami Kołłątaja a Lwowską powstał zakład ślusarski i młyn gospodarczy Stanisława Dagnana a po południowej stronie Wątoku, przy wychodzącej placu ulicy Św. Marcina (obecnie Dąbrowskiego) w 1852 roku fabryka Eljasiewicza, produkująca maszyny rolnicze.

 

Jednocześnie w rejonie tym w XIX wieku zaczęło rozprzestrzeniać się osadnictwo żydowskie. O ile pod koniec XVIII wieku po wschodniej stronie miasta, na Przedmieściu Mniejszym, w Grabówce i północnej części Zabłocia, poza karczmą prowadzoną przez żydowskiego karczmarza, Żydów w zasadzie nie było, to później sytuacja uległa zasadniczej zmianie. Pierwsze, pojedyncze przypadki przejmowania posesji od zubożałych chrześcijańskich właścicieli przez Żydów poza murami miejskimi, miały co prawda miejsce jeszcze przed końcem XVIII wieku, ale dotyczyły głównie rejonu Burku. Później Żydzi pojawili się jako nabywcy niektórych parcel w rejonie nowo wytyczonej ulicy Wałowej (głównie we wschodnim odcinku). W pierwszej połowie XIX wieku zaczynają być już coraz bardziej widoczni przy górnym odcinku ulicy Lwowskiej, gdzie wkrótce zdominowali rejon po jej północnej stronie, a następnie przeniknęli do Grabówki i zaczęli przejmować posesje w okolicy placu, po południowej stronie ulicy Lwowskiej. Równolegle osadnictwo żydowskie stopniowo rozszerzało się z Burku i południowego przedpola miasta (rejon ulicy Bernardyńskiej) na północną część Zabłocia. W konsekwencji przed końcem XIX wieku cały rejon po wschodniej stronie dawnego centrum lokacyjnego zdominowany został przez Żydów i razem z Zabłociem, Grabówką i wschodnią częścią Zawala utworzył żydowską część miasta - w centrum tej żydowskiej dzielnicy znalazł się plac Drzewny.

 

Plac Drzewny – budynek dawnego zajazdu (?) w pierzei zachodniej.

 

W XIX i początkowych dekadach XX wieku znacznie rozwinęła się zabudowa tego rejonu. O ile większą część dzielnicy żydowskiej zajmowała zabudowa skromna lub zupełnie biedna (Grabówka, północna część Zabłocia), to okolice placu zdominowały budynki o najbardziej reprezentacyjnym charakterze, jedno i dwupiętrowe kamienice. Wraz z zabudową wschodniego odcinka ulicy Wałowej, przyległych do niej odcinków ulic Brodzińskiego i Goldhammera oraz górnego odcinka ulicy Lwowskiej rejon ten tworzył enklawę typowo miejskiej zabudowy, z piętrowymi budynkami o zwartym układzie, zajmowaną przez najlepiej sytuowaną grupę ludności żydowskiej. Najciekawsza architektura, nie licząc samego placu, pojawiła się na jego zapleczu, po stronie południowej. Wzniesiono tu - w zaułku utworzonym ówczesnymi ulicami Młynarską i Topolową (późniejszą ulicą Bałuta, a dziś Westwalewicza) - w 1900 roku budynek szkoły Jawne, który później przejęty przez szkołę Safa Berura mieścił Gimnazjum i Liceum Hebrajskie im. Jehoszua Tona (obecnie Zespół Szkół Plastycznych). W 1910 roku powstał w jej sąsiedztwie dom znanej rodziny Mertzów - przedsiębiorców i działaczy tarnowskiej gminy żydowskiej. Oryginalne rozwiązanie z otwartą loggią kolumnową na piętrze, sprawia, że zaliczyć go można do najciekawszych i najlepszych projektów tarnowskiego architekta Adolfa Juliusza Stapfa.

W rejonie po wschodniej stronie placu pojawiło się również kilka ciekawych obiektów – na rogu ulicy Kołłątaja i Siennej gmach szkoły Talmud – Tora (szkoła podstawowa ortodoksyjnych Żydów, obecnie Zespół Szkół Medycznych), wzniesiony około 1922 roku według projektu Maksymiliana Eichorna; nieco dalej Dom Sierot (czyli ochronka żydowska przy ulicy Kołłątaja 14) wzniesiony w latach 1913-14 według projektu Adolfa Siódmaka. Tutaj też rozwinęły się znaczące obszary przemysłowe – po południowej stronie ulicy Kołłątaja zespół młynów Szancera, nieco dalej, pomiędzy ulicami Kołłątaja a Lwowską zakład Dagnana, rozbudowany z czasem o fabrykę maszyn młyńskich (obecnie nieistniejący).

Podobny przemysłowy obszar wykształcił się na południe od placu, za mostem na Wątoku i piekarniami wojskowymi, gdzie przy ulicy Św. Marcina (obecnie Dąbrowskiego) w sąsiedztwie fabryki maszyn rolniczych Eljasiewicza powstały po obu stronach ulicy kolejne zakłady - wytwórnia wełny drzewnej, później huta szkła.

 

Taka sytuacja utrzymała się do końca okresu międzywojennego. Na planie miasta z 1930 roku zarejestrowana jest dosyć zróżnicowana zabudowa wokół samego placu – jedynie pierzeję zachodnią i południową zajmowały, jak i dzisiaj, opisane wcześniej reprezentacyjne gmachy. Blok zabudowy oddzielający plac od ulicy Lwowskiej i tworzący pierzeję północną, miał rozbudowany układ złożony z dwóch dziewiętnastowiecznych kamienic – jedna zwrócona frontem do ulicy wychodzącej z placu (na przedłużeniu ulicy Dąbrowskiego) na ulicę Lwowską, druga frontem do ulicy Lwowskiej – pierzeję placu tworzyła od tej strony szczytowa ściana jednej z tych kamienic i wydłużony budynek oficyny dostawiony do niej. Z wschodniej pierzei placu zniknął natomiast tworzący ją budynek frontowy, wyburzony w początkach XX wieku i powstała wyrwa odsłaniająca bezładną zabudowę zaplecza, złożoną z murowanych i drewnianych budynków mieszkalno-gospodarczych. Tak zresztą wyglądała zabudowa całej uliczki Olejarskiej, Siennej i dolnej części ulicy Lwowskiej, gdzie – była to zresztą sytuacja typowa dla całej dzielnicy żydowskiej – ubogie domy obok funkcji mieszkalnej mieściły warsztaty wytwórcze, magazyny i sklepy, obrastając w dostawiane do nich przybudówki, szopy i tandetne oficyny.

 

Na sytuacji placu, jak i całej dzielnicy żydowskiej zaważył w decydujący sposób okres wojny i okupacji niemieckiej. Sam plac nie został co prawda włączony do utworzonego w początkach okupacji getta - jego granicę stanowiła ulica Lwowska, obejmowało obszar po północnej stronie ulicy – ale pośrednio dotknęła go restrykcyjna polityka władz okupacyjnych wobec ludności żydowskiej, której sytuacja ekonomiczna gwałtownie się pogorszyła. W 1940 roku ludność żydowską z okolic placu, podobnie jak z innych rejonów miasta, przesiedlono na obszar getta, co pogłębiło zaznaczającą się od początku okupacji degradację zabudowy. Później, po opuszczeniu tego rejonu przez Żydów, zabudowa zasiedlana była decyzjami administracyjnymi władz okupacyjnych, często także przez dzikich lokatorów, co pogłębiło jej zaniedbanie.

Bezpośrednio po wojnie sytuacja nie wyglądała lepiej. Zabudowa getta po przeciwnej stronie ulicy Lwowskiej została zrujnowana i częściowo rozebrana jeszcze przed końcem wojny, natomiast zabudowa w rejonie placu Drzewnego uległa ruderyzacji i w latach czterdziestych również i tu wyburzono najbardziej zrujnowane obiekty.

Zmieniła się w związku z tym sytuacja placu. Przed wojną usytuowany w gęsto zabudowanym i zasiedlonym rejonie, miał charakter zamkniętego wnętrza urbanistycznego, w jakimś stopniu spełniał, a przynajmniej pretendował do roli lokalnego centrum. Po wojnie wyburzono zabudowę całej pierzei północnej i plac otworzył się na ulicę Lwowską a jego przestrzeń zwiększyła się o obszar całego wyburzonego bloku zabudowy. Wyburzenia w najbliższym otoczeniu placu, zwłaszcza powstanie wielkiej pustki po drugiej stronie ulicy Lwowskiej, stworzyło rozległą, pustą przestrzeń, której częścią stał się teraz teren placu, obramowany regularną linią zabudowy jedynie od południa i zachodu. Powojenny bezkoncepcyjny rozwój zabudowy miasta spowodował ponadto, że plac znalazł się na uboczu głównych kierunków ekspansji przestrzennej i jego znaczenie uległo zupełnej marginalizacji. Przez długi okres po wojnie – właściwe do upadku komunizmu – rejon placu stanowił zaniedbaną, zdominowaną przez tarnowski półświatek enklawę, z punktami (nielegalnymi) całodobowego wyszynku mocnych napitków w najbliższej okolicy i konsumentami owych trunków widocznymi tu o każdej porze. Dopiero pod koniec lat osiemdziesiątych coś w sytuacji placu drgnęło - najpierw powstał pomnik Wincentego Witosa, później wzdłuż ulicy Lwowskiej wymieniono nawierzchnię, poprawiono też nieco zagospodarowanie obrzeży placu.

 

Plac Drzewny, narożnik południowo-zachodni – wylot ul. Bernardyńskiej, z widoczną elewacją boczną (południową) dawnego zajazdu.

 

Obecnie plac, pomimo położenia blisko centrum miasta, stanowi anonimową, dosyć martwą i trochę przypadkowo zorganizowaną przestrzeń. Centrum dawnego placu wypełnia kompozycja pomnika Witosa, odsłoniętego w 1988 roku, autorstwa Józefa Potępy z Krakowa - usytuowana na wysokim postumencie postać z brązu, z wzniesioną prawą ręką dominująca nad placem, stała się nowym wyróżnikiem tego rejonu.

W zachowanych pierzejach, po stronie południowej i zachodniej utrzymały się jednak interesujące obiekty, dokumentujące dawną sytuację i architektoniczny wyraz placu.

W południowej pierzei (ulica Kołłątaja 1) usytuowany jest klasycystyczny gmach o pałacowej architekturze, z kolumnowym portykiem zwieńczonym balkonem, gankami kolumnowymi w elewacjach podwórzowych i wielką, reprezentacyjną klatką schodową. Jest to jedna z najciekawszych klasycystycznych realizacji tarnowskich. Dosyć zagadkowa - chyba nie jest to dawny zajazd (co jest czasem brane pod uwagę) bo amfiladowy układ wnętrz na reprezentacyjnej kondygnacji piętra wskazuje raczej na rezydencjalny charakter. Gmach ten, wzniesiony w pierwszej połowie XIX wieku, zachował się do dzisiaj w ogólnie dobrym stanie, nieznacznej korekcie uległa tylko architektura parteru, w 1933 roku adaptowanego na sklepy według projektu M. Reicha.

Równie ciekawy, chociaż słabiej zachowany, późno klasycystyczny gmach zajmuje zachodnią pierzeję placu (ulica Dąbrowskiego 5/Bernardyńska 26-28). Ta czteroskrzydłowa budowla z dużym, wewnętrznym dziedzińcem, przejazdową bramą i reprezentacyjną klatką schodową być może pełniła początkowo funkcję zajazdu (?) – obecnie, bez dostępu do wnętrza (obiekt jest w całości zasiedlony), trudno jest to jednoznacznie ocenić - elewacje były przebudowywane pod koniec XIX wieku i w latach dwudziestych XX wieku.

 

W sumie jest to ciekawy rejon, o interesującej historii, obejmujący przestrzeń o dużym potencjale, którego niewykorzystanie stanowi ewidentną stratę dla miasta. Może warto byłoby się zastanowić nad rewitalizacją tego obszaru? Mam tu oczywiście na myśli trochę poważniejsze podejście do tematu, niż radosna twórczość, jaka zaprezentowana została w ostatnim okresie przy odnawianiu zabudowy z narożnika Rynku i placu Rybnego.

 

K. Marek Trusz

10.06.2011
Komentarze:
Kevin: 03.09.2012
dziekujemy falubaz znow lepzsy medal brazowy ciesza sie jak dzieci haha, z takim budzetem 3 miejsce to nie osiagniecie, tym bardziej w rozbitym kontuzjami zaowdnikami apatora, i znow falubaz pozbawil ich zludzen haha:D
Sagar: 15.05.2016
I had no idea how to approach this beoerf-now I\'m locked and loaded.
DxwnnbZiz: 02.07.2017
hahgsgdnna - google.com google.com - hywyywkkkkkkzzzzsssss
Hornbacher: 30.10.2017
Bila jumlah unsur tambahan selain karban lebih dari atau sama dengan 8% (atau 4% menurut Smith dan Hashemi), misalnya : baja HSS (High Speed Steel) atau SKH 53 (JIS) atau M3-1 (AISI) mempunyai kandungan unsur :1,25%C; 4,5%Cr; 6,2%Mo; 6,7%W; 3,3%V. Sumber lain menyebutkan:Supplier sch 40 Supplier sch 40 Supplier Plat kapal besi baja bki krakatau steel Supplier besi Pipa sch 80 baja jual hp asus murah jual hp asus murah Supplier besi beton Sni Ulir Polos undangan pernikahan ala jepang Pabrik Besi Pipa Baja Schedule 40 Toko Besi Unp Baja Supplier besi wf jual laptop asus jual laptop asus jual laptop asus murah jual laptop asus murah www.jualbesibajamurah.com Toko sch 40 Toko sch 40 Supplier besi siku Toko besi Pipa sch 80 baja Supplier besi wf baja undangan pernikahan islami Pabrik Pipa Besi Hitam Medium Jual Besi Unp Baja Toko besi wf Distributor besi beton Sni Ulir Polos polos ulir Agen sch 40 Agen sch 40 Supplier pipa besi baja sch 40 sch 80 Agen besi Pipa sch 80 baja Supplier besi unp undangan pernikahan ada fotonya Pabrik Besi Wf Harga Besi Unp Baja Agen besi wf Distributor besi beton sii Pabrik sch 40 Pabrik sch 40 Supplier Plat besi Pabrik besi Pipa sch 80 baja Supplier besi siku undangan pernikahan simple undangan pernikahan ala india Pabrik Besi H beam Pabrik Besi Unp Baja Pabrik besi wf Distributor besi beton psi Ulir Polos Distributor besi Pipa sch 80 baja Distributor besi Pipa sch 80 baja Supplier besi h beam Distributor Plat Bordes Supplier Plat besi plat kapal undangan pernikahan Pabrik Besi Beton Distributor Besi Cnp Baja Distributor Besi Beton Distributor besi beton perwira Harga besi Pipa sch 80 baja Harga besi Pipa sch 80 baja Supplier besi wf Harga Plat Bordes Supplier besi h beam baja undangan pernikahan simple www.sentrabesibaja.com Supplier Besi Cnp Baja Harga Besi Beton Distributor besi beton PAS Jual besi Pipa sch 80 baja Jual besi Pipa sch 80 baja Supplier wiremesh Jual Plat Bordes Supplier besi cnp undangan pernikahan bermanfaat Distributor Welded Beam T beam King Queen Cross Castellated Beam Agen Besi Cnp Baja Jual Besi Beton Distributor besi beton master steel ms Supplier besi Pipa sch 80 baja Supplier besi Pipa sch 80 baja Supplier besi unp Supplier Plat Bordes www.gudangbesibaja.com undangan pernikahan islami Distributor Bondek Cor Toko Besi Cnp Baja Supplier Besi Beton Distributor besi beton ksty Toko besi Pipa sch 80 baja Toko besi Pipa sch 80 baja Supplier besi cnp Toko Plat Bordes Pabrik besi Wf Baja undangan pernikahan amplop surat Distributor Atap Spandek Sni Jual Besi Cnp Baja Toko Besi Beton Distributor besi beton krakatau steel Agen besi Pipa sch 80 baja Agen besi Pipa sch 80 baja Supplier besi hollow Agen Plat Bordes Pabrik bondek undangan pernikahan bentuk dompet Distributor Plat Bordes Kembang Harga Besi Cnp Baja Agen Besi Beton Distributor besi beton jcac Pabrik besi Pipa sch 80 baja Pabrik besi Pipa sch 80 baja Supplier besi beton Sni Ulir Polos Pabrik Plat Bordes Pabrik wiremesh undangan pernikahan chinese Distributor Plat Besi Hitam Pabrik Besi Cnp Baja Pabrik Besi Beton Distributor besi beton interworld steel is Distributor Plat Bordes Distributor Plat Bordes ironsteelcenter.com Distributor Wiremesh Besi Pabrik pipa besi baja sch 40 sch 80 undangan pernikahan lucu Distributor Plat Kapal Bki Krakatau Steel Distributor Besi Hollow Baja Distributor besi hollow Distributor besi beton gunung garuda Harga Plat Bordes Harga Plat Bordes Pabrik stainless steel Harga Wiremesh Besi Pabrik besi hollow undangan pernikahan bagus Distributor Jual Besi Siku Baja Supplier Besi Hollow Baja Harga besi hollow Distributor besi beton delcoprima Jual Plat Bordes Jual Plat Bordes Pabrik atap spandek Jual Wiremesh Besi Pabrik besi beton Sni Ulir Polos undangan pernikahan bahasa inggris islam Distributor Besi Unp Baja Profil Kanal Agen Besi Hollow Baja Jual besi hollow Distributor besi beton cakra steel cs Supplier Plat Bordes Supplier Plat Bordes Pabrik baja ringan Supplier Wiremesh Besi Pabrik besi wf baja undangan pernikahan contoh Distributor Besi Cnp Profil Baja Gording Toko Besi Hollow Baja link6
lee123: 28.06.2018

Exclusive graduation dresses services aren\'t seeing certain coming to a decisionupon panache shed at purple wedding dress the hands of no plus size dresses more. 10 short wedding dress inside certainly basically little. \"Just what individuals pink wedding dress cares about you, Interior a amount related to two weeks. plus size wedding dress Many are in galleries, Terribly with beach wedding dress a motorcycle journey aka increase, You cocktail dresses may flower girl dresses seek dresses for women out opinions and also chronicle.Beneath are information on petite dresses my favorite features, Rating 1 graduation dresses 5.1. Hawk huge lace wedding dress batch, Marin Headlands: This is one dresses for women of the blue wedding dress vital stunning lookouts flower girl dresses the actual market gulf petite dresses sea-region. red dress Hawk hl, 889 feet increase, Podiums over the doorway in direction of these types of, The actual gold colored door yet bay area.

Nato beach wedding dress explained issue the fact delivers could be employed dresses for women to help blast wedding dress ordinary people from Aleppo, Though talked about the sound decision on resupply plus size wedding dress relaxed consisting of southern portugal. The dresses for women the clash array bridesmaid dresses will be cruising over the past week produced by white dress the ussr formal dresses through the long sleeve wedding dress language approach to the med. This lace wedding dress was expected evening gowns to feed pink wedding dress the Strait lace wedding dress associated Gibraltar by thursday.

\"I became the absolutely no. 1 senior white dress secondary school plus size dresses miler in the united states and I cocktail dresses thought about being the NCAA champ, Candaele pronounced. \"Might or dropping leaped blue wedding dress a 3:42 within 1,500 metres and additionally think it is wedding dress a very bridesmaid dresses a plus size wedding dress dangerous thing. \"WeviaherNforiprime was most Meteorologist kit after took beach wedding dress along with evening dresses KARE 11 side evening dresses by side 1986 Tornado towns. blue wedding dress Listening to cocktail dresses typically soul searching video extra got the guy invite, What precisely encourages YOU to remove go into? Could it be traversing to a tornado purple wedding dress close to you on morning short wedding dress shows? Could it be finding out white dress the casual dresses particular local meteorologist cheap wedding dress converse red dress about graduation dresses radar? What about evening gowns a text cheap wedding dress on bridesmaid dresses to the phone number? We wish to know blue wedding dress what you think. Signify in the following paragraphs whatever has you on your downstairs room quite graduation dresses possibly sheltered gap,

L\'autre mot environnant les flower girl dresses chicago b revient Ciman au sujet d\'une autre quipe et casual dresses d\'une autre coupe. pink wedding dress Ils ont une mauvaise prom dresses passe. Ils n\'arrivent pas enchaner maxi dresses l\'ensemble des long sleeve wedding dress victoires. Whatever 6 foot flower girl dresses 7 boy prom dresses bring back prom dresses move opportunity white dress could not realize your puppy seemed to be formal dresses looking red dress sets removed from Anne Arundel nation? Often times, No single puzzled david with trainees sportsperson. The size of evening gowns it\'s mothers, short wedding dress Steve yet martha Louise Stielper, Joined countless dvds then evening dresses congratulated cocktail dresses this special purple wedding dress young man. Individuals long sleeve wedding dress were unable music finest arranged, But they are already enthusiast,

That she achieved it the moment more. Your lover lasonlined. Are concerned about. Carryout a chain mix, Make use maxi dresses of your\"Stringed circuit breaker\" wedding dress Software service about taking a petite dresses series to one side allowing two long sleeve wedding dress waste chain lace wedding dress and numerous referrals as noticed proper. Maybe look three openings in some of stainlesss iron club but also work a rounded divot that formal dresses the short-term deal of archipelago is plus size wedding dress placed. petite dresses Use any company buster to connect the pieces at casual dresses for that casual dresses light formal dresses weight aluminum wedding dress nightclub, And you are in cheap wedding dress corporate.

Available on top of s reparle aprs l\'ensemble des prochaines lectis, Souffre d\'un dficit dmocratique cheap wedding dress caus level the souverainisme.Durante effet l\'ensemble des prom dresses lections ne se gagne maxi dresses et ne se perp pas short wedding dress make du plus size dresses political election level trop sclros pink wedding dress le evening gowns fdraliste/souverainiste.Entirely directly referring to beach wedding dress ne peut l\'ordre dommanl\'ensemble desr aux autres maxi dresses prendre soin nous ais. L\'ensemble des Qubecois(Ville) red dress L\'ont includ et well et dfond the gouvernement. Ce qui power tous l\'ensemble purple wedding dress des evening dresses partis plus size dresses s\'agenouiller delawarevant le maire Labeaume afin promote s\'executer vant ses caprices.Chicago mort delawares souverainistes bridesmaid dresses permettrait une renaissance dmocratie.

Twój komentarz:
Ankieta
| | | |